แมงกะพรุนในประเทศไทย: มีชนิดไหนบ้าง และอันตรายแค่ไหน
ทะเลไทยมีทั้งแมงกะพรุนที่ไม่มีพิษภัย และสัตว์ทะเลที่มีพิษร้ายแรงที่สุดบางชนิด ด้านล่างคือชนิดที่พบบ่อยที่สุดตามชายหาดภูเก็ต สมุย พัทยา และแหล่งท่องเที่ยวอื่น ๆ เรียงจากอันตรายมากที่สุดไปจนถึงไม่มีพิษภัย
แมงกะพรุนกล่อง (Chironex)Chironex indrasaksajiaeอันตรายถึงชีวิตแมงกะพรุนที่อันตรายที่สุดในไทย หากโดนพิษเป็นบริเวณกว้าง หัวใจอาจหยุดเต้นได้ภายในไม่กี่นาที ผู้เสียชีวิตจากแมงกะพรุนในไทยส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับแมงกะพรุนกล่องกลุ่มนี้ ตัวเกือบใส จึงมักมองไม่เห็นในน้ำ
แมงกะพรุนกล่องหนวดหลายเส้น (Chiropsoides)Chiropsoides buitendijkiพิษรุนแรงแมงกะพรุนกล่องหนวดหลายเส้นที่พบบ่อยที่สุดในไทย พิษมักอ่อนกว่า Chironex แต่ก็ปวดมาก ทั้งสองชนิดหน้าตาแทบเหมือนกัน การปฐมพยาบาลจึงต้องทำแบบเดียวกับแมงกะพรุนกล่องที่อาจอันตรายถึงชีวิต
แมงกะพรุนกล่องหนวดเส้นเดียว (Morbakka)Morbakka spp.พิษรุนแรงแมงกะพรุนกล่องที่มีหนวดมุมละหนึ่งเส้น พิษอาจทำให้เกิดกลุ่มอาการคล้ายอิรุคันจิ (Irukandji-like syndrome) ซึ่งเป็นปฏิกิริยารุนแรงทั่วร่างกายที่เกิดขึ้นหลังถูกพิษ 5–40 นาที ผู้บาดเจ็บอาจตื่นตระหนกจนจมน้ำได้ จึงควรขึ้นจากน้ำทันที
แมงกะพรุนหัวขวด (เรือรบโปรตุเกส)Physalia sp.พิษรุนแรงไม่ใช่แมงกะพรุนแท้ แต่เป็นสิ่งมีชีวิตที่อยู่รวมกันเป็นโคโลนีใต้ทุ่นลอยที่มีแก๊สอยู่ภายใน ลอยอยู่บนผิวน้ำและถูกลมพัดเข้าฝั่ง พิษทำให้ปวดมากและบางครั้งเกิดอาการทั่วร่างกาย แม้ตัวที่ถูกซัดขึ้นมาเกยหาดแล้ว หนวดก็ยังปล่อยพิษได้
แมงกะพรุนไฟChrysaora chinensisพิษรุนแรงคนไทยเรียกว่า “แมงกะพรุนไฟ” เพราะพิษแสบร้อนรุนแรง พบได้ทั้งสองฝั่งทะเลตลอดปี และมักลอยเข้าหาดเป็นจำนวนมาก โดยทั่วไปไม่อันตรายถึงชีวิต แต่ปวดมากและอาการหายช้า
แมงกะพรุนกล่องขนาดเล็ก (Tripedalia)Tripedalia spp.พิษปานกลางแมงกะพรุนกล่องตัวจิ๋วขนาดเท่าเล็บมือ อาศัยตามป่าชายเลนและอ่าวที่คลื่นลมสงบ พิษมักไม่รุนแรง แต่ทั้งขนาดและรูปร่างทำให้สับสนกับลูกแมงกะพรุนกล่องชนิดอันตรายได้ง่าย
แมงกะพรุนแผงคอสิงโตCyanea buitendijkiพิษปานกลางญาติเขตร้อนของแมงกะพรุนแผงคอสิงโตที่มีชื่อเสียงในทะเลเขตหนาว พิษมักรุนแรงปานกลาง แต่หนวดเส้นเล็กยาวจำนวนมากอาจสัมผัสผิวเป็นบริเวณกว้าง
แมงกะพรุนกระดุมฟ้า (แว่นตาพระอินทร์)Porpita porpitaพิษปานกลางแผ่นกลมเล็ก ๆ ลอยน้ำ มีระบายสีฟ้าโดยรอบ บางครั้งถูกลมพัดเข้าหาดเป็นจำนวนมาก ไม่ใช่แมงกะพรุนแท้ แต่เป็นญาติของแมงกะพรุนหัวขวด พิษมักไม่รุนแรง แต่ก็อาจแสบร้อนได้
แมงกะพรุนลอดช่องLobonema smithiiพิษปานกลางแมงกะพรุนตัวใหญ่ เนื้อแน่น ที่มีการจับมาบริโภคในไทย ขณะยังมีชีวิตอยู่สามารถปล่อยพิษได้ เพราะติ่งบนร่มและแขนรอบปากมีเซลล์เข็มพิษ
แมงกะพรุนหนัง (Rhopilema)Rhopilema hispidumพิษปานกลางแมงกะพรุนกินได้ชนิดหลักของไทย พิษมักไม่รุนแรง แต่แขนรอบปากปล่อยพิษได้ และบางคนอาจมีผื่นคันอยู่นาน แมงกะพรุนกลุ่มใกล้เคียงอย่าง Catostylus และ Acromitus ก็มักมีพิษอ่อนเช่นกัน
แมงกะพรุนใบเรือVelella velellaแทบไม่มีอันตรายทุ่นลอยสีฟ้าที่มีใบเรือใส ลอยไปตามลม บางครั้งถูกซัดขึ้นหาดเป็นพัน ๆ ตัว โดยทั่วไปแทบไม่เป็นอันตรายต่อคน แต่ก็ไม่ควรจับ
แมงกะพรุนพระจันทร์Aurelia sp.แทบไม่มีอันตรายหนึ่งในแมงกะพรุนที่คนทั่วโลกรู้จักมากที่สุด พิษแทบไม่รู้สึก คนส่วนใหญ่มีแค่อาการคันยิบ ๆ เล็กน้อย มักรวมตัวกันเป็นฝูงใหญ่ในน้ำที่สงบ
แมงกะพรุนจุดขาวPhyllorhiza punctataแทบไม่มีอันตรายแมงกะพรุนลายจุดสีขาวสวยงาม ที่นักดำน้ำมักพบบริเวณเกาะเต่าและเกาะพะงัน พิษอ่อนมาก คนส่วนใหญ่ไม่รู้สึกอะไรเลย
ภาพเป็นภาพวาดประกอบ ไม่ใช่ภาพถ่าย
ภูเก็ตมีฤดูแมงกะพรุนสองช่วง
มิถุนายน–กันยายน มรสุมตะวันตกเฉียงใต้
ลมพัดจากทะเลพาแมงกะพรุนหัวขวด (เรือรบโปรตุเกส) ขึ้นชายหาด โดยเฉพาะชายฝั่งตะวันตกที่เปิดรับลมหลังลมตะวันตกพัดต่อเนื่องหลายวัน
มกราคม–เมษายน หน้าแล้ง
นักท่องเที่ยวมักแจ้งพบแมงกะพรุนชนิดอื่น: แมงกะพรุนหนังขนาดใหญ่ แมงกะพรุนสีม่วง และแพลงก์ตอนที่ทำให้คัน พบมากที่สุดในเดือนมกราคม และบางปีมีระลอกที่สองในเดือนมีนาคม ทะเลช่วงนี้สงบ และแพลงก์ตอนที่ทำให้คันจะรู้สึกได้เป็นอาการแสบคันผิวในน้ำ
คำถามที่พบบ่อย
ในไทยมีแมงกะพรุนชนิดใดบ้าง?
แมงกะพรุนกล่อง (Chironex) แมงกะพรุนกล่องหนวดหลายเส้น (Chiropsoides) แมงกะพรุนกล่องหนวดเส้นเดียว (Morbakka) แมงกะพรุนกล่องขนาดเล็ก (Tripedalia) แมงกะพรุนหัวขวด (เรือรบโปรตุเกส) แมงกะพรุนไฟ แมงกะพรุนแผงคอสิงโต แมงกะพรุนกระดุมฟ้า (แว่นตาพระอินทร์) แมงกะพรุนใบเรือ แมงกะพรุนลอดช่อง แมงกะพรุนหนัง (Rhopilema) แมงกะพรุนพระจันทร์ แมงกะพรุนจุดขาว
แมงกะพรุนกล่องพบที่ไหนในไทย?
ชนิดนี้ได้รับการบรรยายลักษณะจากตัวอย่างในอ่าวไทย (จันทบุรี ระยอง เกาะพะงัน) ส่วนชายฝั่งอันดามันก็พบแมงกะพรุนกล่องสกุล Chironex ชนิดใกล้เคียงกัน กรณีรุนแรงพบมากที่เกาะสมุยและเกาะพะงันช่วงกรกฎาคม–พฤศจิกายน แถบเกาะหมากและเกาะกูดช่วงธันวาคม–มีนาคม และเกาะลันตาช่วงมีนาคม–มิถุนายน มักพบในวันที่ทะเลสงบ ในน้ำตื้นพื้นทรายที่ไม่มีแนวปะการัง และบ่อยครั้งในช่วงใกล้ค่ำ
ถูกแมงกะพรุนต่อยในไทยต้องทำอย่างไร?
ขึ้นจากน้ำ ถ้าหายใจลำบาก เจ็บหน้าอก หรือหมดสติ โทร 1669 อย่าถูบริเวณที่โดน และอย่าล้างด้วยน้ำจืด ถ้าอาจเป็นแมงกะพรุนกล่อง ให้ราดน้ำส้มสายชูลงบนแผลอย่างน้อย 30 วินาที