แมงกะพรุนกล่อง (Chironex)ในประเทศไทย

แมงกะพรุนที่อันตรายที่สุดในไทย หากโดนพิษเป็นบริเวณกว้าง หัวใจอาจหยุดเต้นได้ภายในไม่กี่นาที ผู้เสียชีวิตจากแมงกะพรุนในไทยส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับแมงกะพรุนกล่องกลุ่มนี้ ตัวเกือบใส จึงมักมองไม่เห็นในน้ำ

ลักษณะ

ร่มใส อมฟ้าเล็กน้อย รูปทรงคล้ายกล่องสี่เหลี่ยม ที่มุมล่างทั้งสี่มุมมีก้านเนื้อหนา (pedalium) และมีหนวดเส้นเล็กแบนคล้ายริบบิ้นแตกออกเป็นพวง มุมละไม่เกิน 12 เส้น

ขนาด: ร่มสูงได้ถึง 15–17 ซม. หนวดยืดยาวได้ราว 3 เมตร

พบที่ไหนและเมื่อไหร่ในประเทศไทย

ชนิดนี้ได้รับการบรรยายลักษณะจากตัวอย่างในอ่าวไทย (จันทบุรี ระยอง เกาะพะงัน) ส่วนชายฝั่งอันดามันก็พบแมงกะพรุนกล่องสกุล Chironex ชนิดใกล้เคียงกัน กรณีรุนแรงพบมากที่เกาะสมุยและเกาะพะงันช่วงกรกฎาคม–พฤศจิกายน แถบเกาะหมากและเกาะกูดช่วงธันวาคม–มีนาคม และเกาะลันตาช่วงมีนาคม–มิถุนายน มักพบในวันที่ทะเลสงบ ในน้ำตื้นพื้นทรายที่ไม่มีแนวปะการัง และบ่อยครั้งในช่วงใกล้ค่ำ

อ่าวไทย · ทะเลอันดามัน · พบบ่อยที่สุด: กรกฎาคม, สิงหาคม, กันยายน, ตุลาคม, พฤศจิกายน

พิษและอาการ

ปวดแสบร้อนทันที ผิวหนังมีรอยเป็นทางคล้ายรอยแส้ตามแนวหนวด หากโดนเป็นบริเวณกว้าง อาจหมดสติ หยุดหายใจ และหัวใจหยุดเต้นได้ภายในไม่กี่นาที ถูกแมงกะพรุนกล่องทุกกรณีต้องเรียกรถพยาบาล

ปฐมพยาบาล

📞 เจ็บป่วยฉุกเฉินในประเทศไทย โทร 1669

นำผู้บาดเจ็บขึ้นจากน้ำและโทร 1669 หากไม่หายใจให้เริ่มทำ CPR ทันที ราดน้ำส้มสายชูที่ใช้ในครัวลงบนแผลอย่างน้อย 30 วินาที จากนั้นเอาหนวดที่ติดอยู่ออกด้วยแหนบหรือนิ้ว แล้วล้างนิ้วให้สะอาด ห้ามถู และห้ามใช้น้ำจืด แอลกอฮอล์ หรือปัสสาวะ หากไม่มีน้ำส้มสายชู ให้ล้างด้วยน้ำทะเล ประคบเย็นช่วยลดอาการปวดได้

ชนิดที่หน้าตาคล้ายกัน

คล้ายแมงกะพรุนกล่อง Chiropsoides (โครงสร้างแบบเดียวกันแต่อันตรายน้อยกว่า) คนทั่วไปแยกสองชนิดนี้ในน้ำไม่ได้ จึงควรถือว่าแมงกะพรุนกล่องที่มีหนวดหลายเส้นทุกตัวอันตรายถึงชีวิต ส่วนแมงกะพรุนกล่อง Morbakka ซึ่งตัวเล็กกว่า มีหนวดเพียงมุมละเส้นเดียว

รู้หรือไม่

• แมงกะพรุนชนิดนี้เพิ่งได้รับการบรรยายลักษณะทางวิทยาศาสตร์อย่างเป็นทางการในปี 2017 (พ.ศ. 2560) และตั้งชื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา
• ตั้งแต่ปี 2000 (พ.ศ. 2543) ไทยมีผู้เสียชีวิตจากแมงกะพรุนพิษ 10 ราย และผู้บาดเจ็บรุนแรงราว 40 ราย เกือบทั้งหมดเกิดจากแมงกะพรุนกล่อง
• แมงกะพรุนกล่องมีตา โดยมีกลุ่มอวัยวะรับความรู้สึก 4 กลุ่ม กลุ่มละ 6 ตา
• เสาน้ำส้มสายชูตามชายหาดเกาะสมุย เกาะพะงัน และเกาะหมาก ติดตั้งไว้เพราะแมงกะพรุนกล่อง

ชื่ออื่น: ตัวต่อทะเล (Sea wasp), Box jellyfish, Chironex spp.